Nữ nghệ sĩ cải lương thuộc dòng dõi quý phi, làm nghề hơn 6 thập kỷ vẫn được yêu thương

0
222

Nhận NSƯT năm 1984 và NSND năm 2011, nghệ sĩ Ngọc Giàu chắc chắn là tượng đài của nền nghệ thuật Việt Nam mãi mãi lưu danh trong lòng khán giả.

Ngọc Giàu, nữ nghệ sĩ “gạo cội” của nền nghệ thuật Việt Nam. Không chỉ cải lương, kịch nói, phim ảnh bà cũng đều tạo ra tiếng vang nhất định. Hiện tại, dù ở tuổi 76, Ngọc Giàu vẫn hoạt động và cống hiến không ngừng nghỉ. Bà góp mặt trong phim điện ảnh “Bố già” của Trấn Thành và lại tiếp tục ghi dấu ấn sâu đậm trong lòng khán giả.

Sinh trưởng trong dòng dõi quý phi và cuộc đời sự nghiệp hào quang chói lọi

Nữ nghệ sĩ cải lương thuộc dòng dõi quý phi, làm nghề hơn 6 thập kỷ vẫn được yêu thương

Ngọc Giàu sinh trưởng trong gia đình lao động nghèo ở Thủ Thiêm, Gia Định (nay là Thành phố Thủ Đức, Thành phố Hồ Chí Minh), thuộc dòng dõi quý phi Lê Ngọc Bình.

Lê Ngọc Bình (sinh năm 22 tháng 1 năm 1785 – 10 tháng 10 năm 1810), còn gọi Lê Đức phi, vốn là công chúa nhà Hậu Lê, sau trở thành Hoàng hậu nhà Tây Sơn với tư cách là chính thất của Cảnh Thịnh Đế Nguyễn Quang Toản, và cuối cùng là phi tần của hoàng đế Gia Long.

Nữ nghệ sĩ cải lương thuộc dòng dõi quý phi, làm nghề hơn 6 thập kỷ vẫn được yêu thương

Lê Ngọc Bình cùng Dương Vân Nga là hai người phụ nữ nổi tiếng vì làm hậu phi của hai vị vua thuộc hai triều đại khác nhau trong lịch sử Việt Nam. Đặc biệt ở đây lại là nhà Tây Sơn và nhà Nguyễn, hai triều đại nổi tiếng đối địch tàn khốc trong lịch sử Việt Nam.

Xuất thân quyền quý và mang dòng dõi vua chúa, Ngọc Giàu thừa hưởng rất nhiều năng khiếu nghệ thuật, cầm kỳ thi hoạ đặc biệt bà rất mê ca hát. Lúc 12 tuổi, bà được nhận vào gánh hát Mai Lan Phương – Ngọc Chiểu và chỉ làm tỳ nữ, rồi ngâm thơ hậu trường. Đến khi về đoàn Ngọc Kiều của Hoàng Kinh – Ngọc Đáng (năm bà tròn 13 tuổi) thì bà được đóng những vai đào nhì, sau hai tháng được nâng lên đào chính. Một lần cùng đoàn đi diễn ở Quảng Ngãi, đoàn Ngọc Kiều diễn vở Đôi mắt giai nhân. Trong số khán giả đến xem đêm diễn đó có bà bầu của đoàn Kim Chưởng nên Ngọc Giàu đã được mời về làm diễn viên của đoàn Kim Chưởng.

Nữ nghệ sĩ cải lương thuộc dòng dõi quý phi, làm nghề hơn 6 thập kỷ vẫn được yêu thương

Nữ nghệ sĩ cải lương thuộc dòng dõi quý phi, làm nghề hơn 6 thập kỷ vẫn được yêu thương

Sau hơn một năm cùng đoàn đi lưu diễn khắp các tỉnh từ miền Trung đến Đồng bằng sông Cửu Long. Năm 1958, về đến Sài Gòn, Ngọc Giàu được chủ rạp hát Hưng Đạo mời dự lễ khai trương, đồng thời đóng vai đào chính trong vở Hai cánh én đầu xuân, đóng cặp cùng nam diễn viên tài danh Minh Chí. Sau lần diễn đó, nghệ sĩ Minh Chí đã đưa bà đi giới thiệu với các hãng băng đĩa ở Sài Gòn. Chủ hãng Châu Á, một hãng đĩa lớn ở Sài Gòn, sau khi nghe Ngọc Giàu ngâm thơ và hát thử đã ký hợp đồng dài hạn với bà.

Nữ nghệ sĩ cải lương thuộc dòng dõi quý phi, làm nghề hơn 6 thập kỷ vẫn được yêu thương

Hai năm sau, Ngọc Giàu được soạn giả Hà Triều – Hoa Phượng ở đoàn hát Thanh Minh – Thanh Nga mời về đoàn. Bà được trao Giải Thanh Tâm vào đầu năm 1960 nhờ nhiều vai diễn, như vai đào chính Điêu Thuyền. Năm 1967, bà nhận Giải Thanh Tâm Xuất sắc qua vai người đàn bà điên trong vở Vườn hạnh sau chùa. Ngọc Giàu là một trong ba nữ nghệ sĩ hiếm hoi đoạt được giải Thanh Tâm Xuất Sắc với Thanh Nga (1966) và Bạch Tuyết (1965).

Những bạn diễn của bà là: Lệ Thủy, Thanh Sang, Diệp Lang, Út Trà Ôn, Thanh Nam, Thanh Nga, Út Bạch Lan, Bạch Tuyết, Minh Vương, Minh Phụng, Minh Cảnh,…

Nghệ sĩ nhân dân Ngọc Giàu và Nghệ sĩ Hồng Nga từng là cặp đôi tấu hài đình đám.

Nữ nghệ sĩ cải lương thuộc dòng dõi quý phi, làm nghề hơn 6 thập kỷ vẫn được yêu thương

“Hai chúng tôi cùng một thế hệ nên hiểu nhau nhiều, lên diễn là ăn ý vô cùng. Mà chắc có “duyên” gì đó, chứ tôi cũng diễn với nhiều người khác mà khán giả không thích bằng tôi diễn với Ngọc Giàu. Hai chúng tôi xuất hiện là khán giả vỗ tay quá trời. Cái này gọi là “duyên sân khấu”, mình sẽ kết hợp với ai đó một cách dễ thương nhất, không giải thích được.” – NS Hồng Nga tâm sự về bạn diễn Ngọc Giàu.

Nữ nghệ sĩ cải lương thuộc dòng dõi quý phi, làm nghề hơn 6 thập kỷ vẫn được yêu thương

Hơn nửa đời người gắn với sân khấu, NSND Ngọc Giàu bảo bà không có điều gì phải tiếc nuối khi nhìn lại chặng đường đã qua. Đời người nghệ sĩ lúc thăng trầm, khi vinh quang được trọng vọng nhưng lắm lúc cô độc… những cung bậc ấy bà đã đi qua và giờ đây gói ghém cho mình sự bình yên với nghề.

Nữ nghệ sĩ cải lương thuộc dòng dõi quý phi, làm nghề hơn 6 thập kỷ vẫn được yêu thương

Người đàn ông đi bên đời nữ nghệ sĩ và hôn nhân thầm lặng, bình yên

Ngọc Giàu thành danh từ trẻ với nghề nhưng đời tư lại nhiều chông chênh. Ở tuổi 17, bà sớm lập gia đình cùng người chồng lớn hơn 32 tuổi. Cả hai ở với nhau được 19 năm nhưng cuộc hôn nhân không tồn tại tình yêu. Khi con gái cả hai mất vì căn bệnh ung thư máu, bà và chồng cũng “đường ai nấy đi”.

Việc ái nữ qua đời, gãy gánh hôn nhân giữa chừng khiến Ngọc Giàu có quãng thời gian bế tắc. Bà nghỉ hát, dành trọn thời gian ở một mình vì nhớ thương con. Thời gian sau, bà gặp và quen biết một người đàn ông – là chồng hiện tại. Người này đã đến bên cạnh, trao bà hơi ấm tình thương trong lúc nữ nghệ sĩ không còn thấy ý nghĩa cuộc đời.

Nữ nghệ sĩ cải lương thuộc dòng dõi quý phi, làm nghề hơn 6 thập kỷ vẫn được yêu thương

Cứ thế, bà một lần nữa lên xe hoa và gắn bó cùng ông xã đến nay đã trọn vẹn 40 năm. Nữ nghệ sĩ kể mình và chồng có tính cách trái ngược, trong khi bà sôi nổi, bộc trực, bạn đời của mình lại cố hữu vẻ trầm lặng từ trẻ đến già.

“Nhưng có lẽ cũng nhờ thế mà chúng tôi gắn bó bên nhau lâu bền. Chúng tôi ngoài nghĩa vợ chồng giờ còn xem nhau là một người bạn hủ hỉ lúc về già. Cuộc đời này duyên nợ cho mình gặp nhau, lấy nhau và chung sống cứ cố gắng sống trọn vẹn để giữ gìn tổ ấm. Tôi luôn quan niệm như thế và sau đó truyền dạy lại cho con”, bà chia sẻ.

Nữ nghệ sĩ cải lương thuộc dòng dõi quý phi, làm nghề hơn 6 thập kỷ vẫn được yêu thương

Vợ chồng NSND Ngọc Giàu có với nhau một cô con gái hiện đã lập gia đình và định cư tại Mỹ nhiều năm nay. Nữ nghệ sĩ kể con gái thương mẹ tuổi già sức yếu đã đề nghị bà sang Mỹ sống cùng vợ chồng cô và các cháu. Tuy nhiên, nữ nghệ sĩ từ chối vì cho rằng mình không thể sống xa sân khấu. Mỗi dịp sang hải ngoại, bà kết hợp nhận show biểu diễn và kết hợp đoàn tụ cùng các con.

Hiện tại, Ngọc Giàu kể vợ chồng bà sống cùng nhau tại căn nhà nhỏ ở TP.HCM. Cả hai đỡ đần, chăm sóc và cùng nhau tìm niềm vui mỗi ngày bên việc chăm sóc cây cảnh, tập thể dục mỗi sáng. “Tuổi này tôi chẳng còn mong cầu điều gì thêm cho mình nữa. Một sự nghiệp vinh quang, một tổ ấm êm ấm khi về già đã quá đủ. Những buồn vui, được mất tôi xin gói gọn lại để cất giữ cho riêng mình…”, bà tỏ lòng.

Nữ nghệ sĩ cải lương thuộc dòng dõi quý phi, làm nghề hơn 6 thập kỷ vẫn được yêu thương

Theo Moli Star

100 năm cải lương – Chuyện những người thừa kế – Bài 1: Quái kiệt Ngọc Giàu

Mấy mươi năm đã là thế – luôn vừa vặn cho một chỗ ngồi, không rỡ ràng, lộng lẫy, nhưng luôn ngự trị trong lòng công chúng một quái kiệt Ngọc Giàu.

Phải thú thật ngay rằng, khi tôi được coi và biết đến nghệ sĩ Ngọc Giàu thì bà đã gần như thuộc về kịch nói và… tấu hài, lời truyền tụng về giọng ca nhung căng lụa trải của bà đã ít nhiều mai một. Thời gian sòng phẳng với bất cứ ai, huống gì chỉ là… dây thanh đới. Mỗi tiếng chọc cười nhân gian, với Ngọc Giàu, ngoài đời lẫn trên sân khấu, là “vai diễn” bền bỉ nhất mà cũng buồn nhất, hình như thế, với bà.

100 nam cai luong - Chuyen nhung nguoi thua ke - Bai 1: Quai kiet Ngoc Giau

Thần thái đĩnh ngộ, uy dũng của Lục Vân Tiên qua tạo hình và trình thức biểu diễn của NSND Ngọc Giàu

Nghệ thuật diễn hài, Ngọc Giàu đích thị là một tài năng. Ngay cả khi có vẻ chìu lòng đám con cháu mà dễ dãi phần nào, vẫn không giấu được cái duyên hài trong con người nghệ sĩ này. Không nỡ trách bà mà tiếc, sự nuông chìu của người đi trước đôi khi làm hư đám nhỏ theo sau. Xem Đổng Trác cưới Điêu Thuyền, Tô Ánh Nguyệt cải biên, cả Trấn Thành và Trường Giang rõ là rất hỗn (với bà), rất hỏng (với nghề và khán giả).

Bảy cán vá vốn là một nhân vật không tên trong nguyên tác Đời cô Lựu của soạn giả Trần Hữu Trang (đạo diễn: NSND Huỳnh Nga), chỉ đến khi Ngọc Giàu chứng thực cho một bản khai sinh thì số phận của Bảy mới khóc cười tung tẩy như thế. Xem bản dựng năm 1984 sẽ thấy cái tài đến mức quái kiệt của Ngọc Giàu, từ thoại, bẻ giọng ngâm, cái ngoéo tay “ngoắt ngoéo ngoằn ngoèo” thần sầu. Bấy nhiêu đó đủ khiến nhiều thế hệ khán giả nghiêng ngả.

Bảy cán vá – vai diễn thể hiện sức sáng tạo đặc biệt của nghệ sĩ Ngọc Giàu

Cũng trong vở diễn này, nhân vật bà Hương vốn là đàn ông, do biên chế đoàn 2-84 đi công diễn châu Âu hạn định nên giờ chót chuyển ông thành bà, Ngọc Giàu gánh luôn vai diễn này. Một vai mụ, mùi mẫn, mộc mạc nhưng ẩn giấu vẫn là chút hài dân dã, duyên dáng khiến trường đoạn đẫm nước mắt của cuộc hội ngộ cha con Võ Minh Thành buồn mà không bi. So với bản diễn của nghệ sĩ Hồng Nga, Ngọc Giàu có phần tinh tế, ý nhị…

100 nam cai luong - Chuyen nhung nguoi thua ke - Bai 1: Quai kiet Ngoc Giau

Có vẻ như, đời không có nhiều chọn lựa cho Ngọc Giàu. Mang họ Phong, theo gia phả là hậu duệ của vua Gia Long, nhưng gia đình “mệ” phiêu bạt sông hồ. Tên Giàu, còn lót chữ Ngọc, mà lớn lên trong nghèo khó, thiệt thòi. Nhìn theo thói thường, chữ tài thì lớn mà chiếu nghề thì hẹp. Đào nhứt thì không dễ bán vé mà đào nhì thì làm khó đào nhứt.

Vậy là, chỉ trong bấy nhiêu cái rẻo tấc chật chội ấy, Ngọc Giàu canh tác bằng chính tài năng… không giống ai, bằng thực lực đã kinh qua đôi phen sống sót, sinh tồn, bằng chút ngạo nghễ mà vui giữa đời.

Trở lại một chút với vai Bảy cán vá, Ngọc Giàu tinh quái thả vào đấy cái phép đối nghịch: thân ở đợ mà đòi “có cái cương vị của người ở đợ”, đã xấu tướng còn dở hơi mà đòi được yêu chìu nên tiếng cười trào lộng, sâu cay. Để từ đó, cái “dở người” ấy lại là sự phản tỉnh của một ông quan ta kệch cỡm, học đòi lối sống Tây, của một gã thợ bạc lẻo mép – cùng với hội đồng Thăng dựng nên một không khí ngột ngạt, bức bối, hủy hoại những phận người như Lựu, Kim Anh, Võ Minh Thành…

Nghệ sĩ Ngọc Giàu hoá thân thành Lục Vân Tiên

Tôi không rõ vô tình hay hữu ý mà sự sáng tạo này đã nhất quán với tư tưởng của tác giả Trần Hữu Trang, thậm chí làm đậm thêm sức công phá vào xã hội đảo điên, mục ruỗng bấy giờ. Về điều này, văn hào Molière đã viết cho lời tựa của Tactuff, năm 1669: “Những bài học luân lý nghiêm trang chưa hẳn có tác dụng bằng những nét châm biếm của một bài thơ trào phúng”.

Và khi không nhiều chọn lựa, hoặc hiếm hoi có một lần lựa chọn thì người – nghệ sĩ ấy đã làm tốt nhất có thể, với bà và với các bạn diễn. Kiều Nguyệt Nga – Bạch Tuyết đã không ngại ngần xác nhận, trong tất cả các nghệ sĩ diễn vai Lục Vân Tiên, Ngọc Giàu là người đảm nhận tài tình nhất, toàn vẹn nhất.

100 nam cai luong - Chuyen nhung nguoi thua ke - Bai 1: Quai kiet Ngoc Giau

Ở cảnh cuối, lớp Lục Vân Tiên hội ngộ Kiều Nguyệt Nga, Ngọc Giàu ca Xuân tình – lớp 1: “Như tôi đây là Quốc trạng nguyên nhung Bình Phiên đại… soái”, bà sắp từng chữ cho mỗi động tác chân – tay, nói cách khác là đi trong nhịp, vũ đạo theo điệu thức (Xuân tình thuộc bài Bắc), để đến chữ “soái” – [líu] là nét mặt ngẩng cao, bàn tay nâng ngang cùng chiều cao của kim khôi, tạo thành một phong thái uy dũng, trang nghiêm cho nhân vật.

Chất trữ tình, mộc mạc khi ca vọng cổ chuyển thành sự khỏe khoắn, mạnh mẽ, tạo độ vang lớn trong ca Bắc, đi cùng bộ điệu, đặc biệt là vũ đạo thuần thục, lấy âm – dương, giáng – thăng làm đối trọng, từng đường múa thương cho đến lối vuốt xếp quạt nhịp nhàng, uyển chuyển là sự khắc họa một Lục Vân Tiên tròn vẹn trong tài hoa Ngọc Giàu.

Cũng ở lớp này, từ Xuân tình, bà chuyển hơi qua bài Trường tương tư, thuộc Bát Ngự, không thê thiết như Nam ai nhưng cái chất gốc Nam bình (trong nhạc cung đình Huế) thâm trầm, phô diễn kỹ thuật xử lý bài bản bậc thầy của Ngọc Giàu. Chắc nhịp, vững âm, tinh tế trong từng cách “chơi” dấu: “nhắn gởi đôi… lời [là – hò] – bồi hồi [liu phan – liu], đứng ngồi [liu líu liu – phan]…”, Ngọc Giàu điều tiết các dấu huyền ở tất cả các chữ trên ở các âm vực khác nhau, nâng độ lả lơi, man mác, tình tự cho tâm trạng nhân vật.

Dĩ nhiên, để đạt đến sự chuẩn mực này, riêng với NSND Ngọc Giàu, cần nhắc đến công lao truyền dạy của NSƯT Kim Cúc. Với các nghệ sĩ trong vở Kiều Nguyệt Nga thì bà, NSND Phùng Há, NSƯT Lê Thiện, NSƯT Công Thành… là những cố vấn nghệ thuật, cùng với đạo diễn tài hoa Lưu Chi Lăng, đã ân cần, tận tụy, nắn nót thành một tổng phổ nghệ thuật tuyệt vời.

Đó là lý do để gần tròn 40 năm sau, mỗi khi nói về thành công của vở Kiều Nguyệt Nga, điều đầu tiên, mỗi nghệ sĩ luôn nhắc là những người thầy của mình. Với họ, trên cả thành công, ngoài những vai diễn, là công ơn truyền nghề, là đạo lý nhớ nguồn, đó mới thật sự là hào quang còn lại với đời ca kỷ.

***

Trong mớ ồn ào của đường phố, một buổi chiều lâm râm, tôi ngồi cạnh bà và đạo diễn Nguyễn Hồng Dung – con gái NSƯT Kim Cúc – NSND Nguyễn Thành Châu. Mười mấy năm rồi. Vỉa hè chật, bà nhích người, ngồi gọn. Có hề gì, mấy mươi năm đã là thế – luôn vừa vặn cho một chỗ ngồi, không rỡ ràng, lộng lẫy, nhưng luôn ngự trị trong lòng công chúng một quái kiệt Ngọc Giàu.

Câu chuyện về sự ra đi của con gái Ngọc Hân ngày ấy và niềm tin về sự tái sinh trong trái tim người mẹ, cứ dai dẳng, lặng trầm. Thảng hoặc, bà mỉm cười, thoắt cái đã bất cần, đùa cợt. Tôi nhìn bà, tự hỏi không biết bà đang vui hay buồn. Nhưng cũng có hề gì với một người như thế, “mua vui cũng được một vài trống canh” cho tha nhân cũng nào khác cho mình, để đi qua cuộc đời nhiều phiền muộn mà lắm ân sủng này.