Những nghệ sĩ cải lương một đời “trị” kép độc

0
139

Sân khấu có thiện và ác thì phải có kép độc. Trở thành kép độc không dễ, ngoài kỹ năng diễn xuất, nghệ sĩ còn phải có đức hy sinh, hết lòng vì nghệ thuật

Thiều nghệ sĩ sân khấu nổi danh là kép độc, bởi nhân vật của họ thường hung ác, độc địa, xấu xa. Dẫu đa phần kép độc là vai phụ, thời lượng trên sàn diễn không nhiều nhưng mỗi khi xuất hiện, các nghệ sĩ chuyên trị vai này đều biết cách để vai diễn tỏa sáng. Nhiều người khiến công chúng ấn tượng đến mức hễ nhắc tên là nhớ vai.

NSND Diệp Lang, NSND Thanh Tòng và nghệ sĩ Chí Bảo – ba người chuyên
đóng vai kép độc trong vở Chiếc áo thiên nga Ảnh: Thanh Hiệp

Không “đẹp” thì phải “độc”

Điều ít ai ngờ là hầu hết nghệ sĩ đều cho biết ban đầu, ước mơ của họ là được đóng chính trên sàn diễn (kép đẹp). Tuy nhiên, do hạn chế ngoại hình, giọng ca… nên họ buộc phải rẽ hướng, không “đẹp” nên đành chuyển sang đóng vai “ác” và dần dần tạo dấu ấn trong lòng khán giả

NSƯT Nam Hùng kể ông đến với vai ác từ năm 20 tuổi với suy nghĩ rằng phản diện tuy là vai phụ nhưng lại đối trọng với vai chính. Nếu thiếu nó, vở diễn sẽ không tạo bi kịch, không có cao trào. NSƯT Hùng Minh từng làm bầu gánh, đóng vai chính dưới bảng hiệu Thanh Hương – Hùng Minh nhưng rồi sau cùng cũng rẽ hướng sang kép độc.

“Kép đẹp phải ca mùi, có làn hơi độc đáo mới dễ chinh phục khán giả như Minh Cảnh, Minh Phụng, Minh Vương… Tôi suy nghĩ và quyết định rẽ hướng khi gần 40 tuổi. Cố gắng phấn đấu, cuối cùng tôi cũng ghi dấu ấn bằng những vai ác” – NSƯT Hùng Minh tự hào.

Kép độc – NS Chí Bảo vai hai diễn viên Chấn Cường, Hoàng Việt trong vở Mùa xuân của mẹ (ảnh Thanh Hiệp)

Nghệ sĩ Thanh Phú – trước theo đại bang Kim Chung, nay gắn bó với Sân khấu Vàng của NSND Lệ Thủy – cho biết: “Vai kép độc là con đường tắt mà tôi chọn để gắn kết với nghề, bởi khi về Kim Chung, tôi không thể sánh với mấy anh kép đẹp đương thời. Muốn đứng trên sân khấu phải chấp nhận vun bồi sở trường và tôi đã thành công. Khán giả mỗi khi thương cảm nhân vật Hồ Bảo Xuyên của Lệ Thủy đều phải nhớ đến vai người cha tội lỗi do tôi đảm nhận”.

Trong khi đó, nghệ sĩ La Kính kể rằng khán giả từng rất ghét ông vì vai Mã Ngưu trong vở Vụ án Mã Ngưu trên sân khấu đoàn Trung Hiếu cách đây 20 năm. Dẫu bị ghét, ông vẫn tự hào vì chọn đúng lối đi. Những vai phản diện đã đồng hành cùng ông từ năm 24 tuổi đến nay đã hơn 60 tuổi.

NS La Kính (bên trái) trong vai Mã Ngưu và diễn viên Khả Vân trong vở Vụ án Mã Ngưu (ảnh Thanh Hiệp)

Không con đường nào trải hoa hồng

Trong một lần trò chuyện, GS-TS Trần Văn Khê từng ca ngợi kép độc: “Nếu không có kép độc, sân khấu cải lương mất đi sức hấp dẫn của nó. Nếu thiếu một Tô Định, làm sao có được sự chia ly đầy nước mắt của Trưng Trắc, Thi Sách? Nếu thiếu một Chu Phác Viên mưu mô, xảo quyệt, làm sao tấn bi kịch của Thị Bình, Lỗ Tứ Phượng, Phồn Y rung động lòng người?”.

Đúng vậy, không thể có thiện nếu không có ác và ngược lại. Dẫu xuất phát điểm của những nghệ sĩ nêu trên không phải từ vai ác nhưng họ đã chuyển hướng đúng lúc khi thấy được sở trường của mình và quyết định vun đắp cho nó.

Không con đường nào trải hoa hồng. Với NSND Thanh Tòng, câu chuyện về kép độc lại chuyển sang một hướng khác, rộng hơn. Ông cho biết cha mình, nghệ sĩ Minh Tơ, lúc lập đoàn đồng ấu Minh Tơ vào thập niên 1950 đã nói với các con rằng nghệ sĩ phải biết đủ loại vai để khi có dịp là ứng dụng. Do đó, khi lập gánh hát ở rạp Long Phụng, đoàn Minh Tơ thường không báo trước diễn viên sẽ đóng vai gì, vở nào trong suất hát. Đến tối, mọi người vào đoàn cứ nhìn bảng thông báo mà diễn. Vì thế, kép độc là một trong những sở trường của mấy anh em trai trong gia tộc Minh Tơ – Thanh Tòng.

NS Thanh Phú trong vai Chúa Trịnh (vở Vương quyền tội ác) (ảnh Thanh Hiệp)

Nghệ sĩ Trường Sơn, em rể của NSND Thanh Tòng, kể: “Càng trải qua sóng gió, gian nan đường đời, nghệ sĩ càng diễn vai kép độc hay. Điển hình là dượng tôi, NSND Thành Tôn – cha của NSƯT Thành Lộc”. Theo nghệ sĩ Trường Sơn, nhờ nhiều va chạm, đóng đủ dạng vai nên NSND Thành Tôn có kinh nghiệm phong phú.

NSƯT Thành Lộc và cha NSND Thành Tôn

Các nghệ sĩ chuyên đóng vai kép độc của gia tộc Minh Tơ còn phải kể đến: Công Minh, Thanh Sơn, Chí Bảo, Tuấn Minh… Ngoài ra, các nghệ sĩ cộng tác với đoàn Minh Tơ, Huỳnh Long đã chọn kép độc để thi thố tài năng và gắn bó với sân khấu: NSƯT Bửu Truyện, Điền Phong, Thanh Quang, Thủy Thượng, Chấn Đạt, Hữu Huệ…

Mỗi người đều có một chặng đường gian khó khi đến với sân khấu. Giấc mơ kép đẹp ban đầu không thành khiến không ít người trải qua giai đoạn đầu dằn vặt nhưng rồi lại tìm thấy con đường thích hợp. Họ rẽ sang kép độc, thành danh với vai ác và đều hài lòng vì có những vai diễn để đời.

Trong lịch sử sân khấu cải lương miền Nam, nhắc đến kép độc nổi tiếng phải kể đến: NSND Năm Châu, NSND Ba Vân, Tám Vân, NSƯT Hoàng Giang, Trường Xuân…

Gian nan giữ lửa nghề

Nhiều kép độc cho biết họ mất cả đời trên sân khấu mới tích cóp được những kinh nghiệm, bí quyết giúp vai ác của mình đủ sức chinh phục khán giả

Hiện nay, nghệ sĩ trẻ không thích đóng vai ác nên số người thành danh với dạng vai này rất hiếm. Vì thế, nhiều kép độc danh tiếng trước đây dù tuổi cao vẫn được các đạo diễn săn đón, nhờ họ lên sân khấu làm “đinh” cho nhiều vở diễn. Một phần vì yêu nghề nên các nghệ sĩ này vẫn siêng năng xuất trận  nhưng họ nói thật lòng vẫn đau đáu nỗi lo về thế hệ đàn em, những kép độc trẻ.

Bí quyết ác… trên sân khấu

Nhiều nghệ sĩ có danh về kép độc cho biết đóng đạt thể loại này không hề dễ. Diễn thuyết phục để khán giả thấy nhân vật của mình mưu mô, gian xảo, độc ác đến mức muốn đánh, mắng, chửi rất khó, đòi hỏi diễn viên phải chú ý từng cử động hình thể cho đến giọng nói. Nhiều kép độc cho biết họ mất cả đời trên sân khấu mới tích cóp được những kinh nghiệm, bí quyết giúp vai ác của mình đủ sức chinh phục khán giả.

“Lâu nay, khi nhận vai kép độc, tôi chú ý đến cách hóa trang, vẽ đôi mắt cho sắc, gương mặt lạnh. Nhân vật phản diện thường có nội tâm phức tạp, cần được khắc họa qua nét diễn sắc bén, tinh tế. Tôi học từ các nghệ sĩ đi trước nhiều điều và đến giờ vẫn không ngừng học hỏi để vai ác của mình thuyết phục hơn” – NSƯT Hữu Châu, người được xem nhiều vai kép độc của các nghệ sĩ nổi tiếng và học cách diễn của họ từ lúc còn là một diễn viên “nhí” của đoàn Thanh Minh, chia sẻ.

Với NSƯT Hùng Minh, anh nhận ra nghệ sĩ nào muốn diễn kép độc cần hội đủ các yếu tố: ngoại hình khỏe mạnh, giọng thoại rõ. “Tôi nghĩ diễn vai “độc” không phải cứ la hét, múa tay, múa chân, đánh võ hay là đạt yêu cầu mà cần nhất là khắc họa rõ tâm lý nhân vật. Diễn sao cho ra được cái thần của nhân vật thông qua đôi mắt gian xảo, nụ cười giảo hoạt, từng hành vi, cử chỉ đều phải cân nhắc để làm toát lên cái ác qua từng nhân vật mình thể hiện” – NSƯT Hùng Minh cho biết.

Theo các nghệ sĩ, những bí quyết, kinh nghiệm này họ đều sẵn lòng truyền dạy lại cho thế hệ trẻ. Vì nỗi lo kép độc dần dần mai một nên nhiều người nặng nghiệp “tằm nhả tơ” dẫu tuổi đã cao, sức yếu vẫn không ngại dấn thân trên sàn diễn, hỗ trợ tận tình cho đàn em, học trò.

Đau đáu truyền nhân

Hiện nay, nhiều nghệ sĩ trẻ không muốn diễn vai ác do ngại mất fan (người hâm mộ), sợ bị ghét và muôn vàn lý do khác. Nếu cứ như thế thì sân khấu sẽ thiếu hẳn “kép độc” bởi những nghệ sĩ gạo cội ở thể loại này rồi cũng phải rời sân khấu. Vì thế, họ tham gia chương trình “Những kép độc trên sân khấu cải lương” là nhằm muốn truyền “lửa” cho thế hệ trẻ.

“Chính vì lo ngại sẽ không có nhiều diễn viên trẻ nối nghiệp để diễn các vai phản diện nên chúng tôi muốn thông qua chương trình gửi gắm tâm huyết, mong sao các diễn viên thế hệ hôm nay sẽ hiểu đúng về kép độc, đừng sợ khi thể hiện dạng nhân vật này” – nghệ sĩ Công Minh, người có 2 vai diễn phản diện được công chúng nhớ đến đó là thái giám (vở Tô Hiến Thành xử án) và Quách Hòe (vở Bích Vân Cung kỳ án), tâm sự.

NSƯT Thoại Miêu (Ngô Quốc Thái) và NS Hữu Huệ (Ngô Tôn Quyền) trong vở Về đất Kinh Châu (ảnh Thanh Hiệp)

NSƯT Hùng Minh tâm tình: “Tôi thấy các bạn trẻ ngày nay rất ít chịu khó diễn kép độc, họ sợ bị khán giả ghét. Nói thật, ban đầu tôi có buồn khi bị khán giả chặn đường chửi nhưng về nhà nằm suy nghĩ thấy rất vui  vì mình diễn mà khán giả ghét còn gì hạnh phúc bằng. Tôi hy vọng các bạn trẻ sẽ hiểu hơn về vai phản diện mà không ngại đầu tư, đi theo dạng vai này để thành công trong sự nghiệp”.

Soạn giả – NSND Viễn Châu cho biết Hội Sân khấu TP HCM , Trung tâm Tổ chức Biểu diễn và Điện ảnh TP HCM cần tổ chức nhiều đêm chuyên đề về nghệ sĩ. Đây là biện pháp giúp khán giả trẻ hiểu hơn và dần dần yêu thích nghệ thuật cải lương khi họ có cái nhìn khái quát về những thành công của người nghệ sĩ chuyên đóng vai kép độc, đào lẳng, đào võ… và hiểu thế nào là những dạng vai diễn trên sân khấu cải lương. Ông mong rằng qua những đêm truyền lửa nghề, giới nghệ sĩ trẻ sẽ chú tâm hơn cố gắng học tập thế hệ đi trước, xây dựng lớp kép độc thành danh, phục vụ sân khấu cải lương.

Kép độc, kép mùi đều quan trọng như nhau

“Kép độc là khái niệm để chỉ anh kép đóng vai xấu, đối lập với cụm từ kép mùi để chỉ anh kép đóng vai tốt. Cách nói này xuất hiện từ lâu, từ khi có hoạt động sân khấu cải lương, đã trở thành một cách nói phổ cập trong nghề và trong lòng công chúng. Lập một đoàn hát, lo chạy kiếm cho được kép mùi để thủ vai thương, vai tốt thì không thể không chạy kiếm kép độc để thủ diễn vai ghét, vai xấu. Trong một vở tuồng, kép độc là vai đối đầu với kép mùi, tác nhân gây xung đột.

NS Ngân Tuấn (Vũ Văn Nhậm) và Bình Tinh (Bùi Thị Xuân) trong vở Mặt trời đêm thế kỷ (ảnh Thanh Hiệp)

Do đó, kép độc và kép mùi phải cân bằng thế và lực. Cả 2 đều quan trọng như nhau. Thế nhưng, trước kia và ngay cả bây giờ dường như một số bầu và tác giả chỉ quan tâm lăng-xê kép mùi, ít để ý nhiều đến kép độc. Đó là nguyên nhân khiến một số kịch bản trên sân khấu cứ nhạt dần ” – nghệ sĩ Thanh Phú phân tích.

Hiện nay, một số nghệ sĩ trẻ cũng chọn con đường kép độc như: NS Khánh Tuấn, Ngân Tuấn, Nguyên Phát, Trần Hoàng Gin, Minh Hoàng, Minh Cường… và bước đầu được chú ý. Diễn viên Trần Hoàng Gin có vai tên chỉ điểm trong vở Sáng mãi niềm tin (tác giả Lê Duy Hạnh), nghệ sĩ Khánh Tuấn có vai diễn trung tá Bảo trong vở Bão rừng tre hoặc vai Hai Cang trong vở Tướng cướp Bạch Hải Đường.

SÂN KHẤU CẢI LƯƠNG NGÀY NAY

Không thể phủ nhận nghệ thuật cải lương đã thừa hưởng di sản được hun đúc bằng chính quá trình lao động nghệ thuật đáng nể của thế hệ nghệ sĩ đi trước.

Tại vùng đất Nam Bộ, cải lương là một loại hình nghệ thuật mang ý nghĩa “cải cách và sửa đổi cho trở nên tốt hơn”. Trên nền tảng đó, cải cách, sửa đổi để luôn hướng tới sự phát triển mang đậm nét truyền thống, vừa theo kịp đà phát triển của văn minh xã hội. Điều này thể hiện qua 2 câu đối: “Cải cách hát ca theo tiến bộ. lương truyền tuồng tích sánh văn minh”.

45 năm sân khấu cải lương - Ảnh 1.

Từ trái sang: NSND Minh Vương, NSND Lệ Thủy và NSND Thanh Tuấn trong chương trình vinh danh NSND, NSƯT do UBND TP HCM tổ chức tại Nhà hát TP năm 2019

Chính vì thế, ở Nam Bộ, cải lương thật sự đã trở thành một loại hình nghệ thuật hấp dẫn từ kịch bản, diễn xuất cho đến âm nhạc, cảnh trí, ánh sáng, kỹ xảo đều toát lên tinh thần, nguyện vọng và lối sống phóng khoáng của người dân Nam Bộ.

NSND Bạch Tuyết nhận định sân khấu cải lương giai đoạn 1955 – 1975 được nung nấu bằng ý chí đoàn kết, sáng tạo. “Đó chính là nền tảng từ sự nghiên cứu, tìm tòi của thế hệ nghệ sĩ bậc thầy mở đường. Sở dĩ có sự đánh giá cao này là do cải lương đạt được tất cả mọi tiêu chí của nghệ thuật trình diễn như kịch bản có nội dung tốt được viết bởi những tác giả giỏi, diễn viên hát rất hay do được dàn nhạc tài hoa hỗ trợ và khán giả say mê, sành điệu bởi có sự hướng dẫn dư luận của đội ngũ ký giả có tâm, mà ngày nay là lý luận phê bình sân khấu giỏi, phân tích được cái hay, cái dở để đồng hành sáng tạo cùng nghệ sĩ” – “Cải lương Chi Bảo” Bạch Tuyết chia sẻ.

NSND Minh Vương cho rằng chính đội ngũ sáng tạo tiên phong như: NSND Năm Châu, Mộng Vân, Lê Hoài Nở, Tư Chơi, Trần Hữu Trang đã soi sáng cho giai đoạn này cùng với đông đảo các soạn giả nhiệt tình, bút lực dồi dào như: NSND Viễn Châu, Kiên Giang, Hà Triều – Hoa Phượng, Thu An, Quy Sắc, Thiếu Linh, Ngọc Linh, Phi Hùng, Tần Nguyên, Huy Trường, Thanh Cao, Việt Thường, Yên Lang, Loan Thảo, Thế Châu, Trần Hà… đã cho ra đời những kịch bản hay về nội dung, đậm chất nhân văn và triết lý sâu sắc.

“Hàng trăm vở đủ các đề tài phản ánh sự đa dạng đã làm nên tên tuổi cho thế hệ chúng tôi. 45 năm qua, khán giả vẫn mê đắm Thanh Nga, Hữu Phước, Thành Được, Út Bạch Lan, Út Trà Ôn, Kim Cúc, Ngọc Giàu, Diệp Lang, Hùng Cường, Bạch Tuyết, Minh Cảnh, Phượng Liên, Minh Phụng, Mỹ Châu, Lệ Thủy, Tấn Tài, Kim Ngọc, Thanh Sang, Thanh Tòng… bởi chúng tôi đã nhận được sự hỗ trợ và tạo điều kiện thăng hoa đầy trách nhiệm” – “Khôi Nguyên vọng cổ” Minh Vương nhìn nhận.

Cần chuẩn hóa huy chương vàng

Khi TP HCM tạo mọi điều kiện để khởi động lại Giải thưởng Trần Hữu Trang cũng chính là lúc các nghệ sĩ thế hệ vàng mong muốn chuẩn hóa chất lượng của cuộc thi này.

NSND Ngọc Giàu nói: “Đây là giải kế thừa từ Huy chương vàng (HCV) Thanh Tâm của nền văn nghệ giải trí miền Nam do những nhà báo, soạn giả, nghệ sĩ uy tín thời đó tổ chức và bình chọn. Dựa vào những tiêu chí hết sức nghiêm túc mà những nghệ sĩ được trao HCV cho đến hôm nay vẫn giữ được phong độ. Có năm chỉ 1 nghệ sĩ được trao HCV triển vọng. Còn ngày nay, có mùa trao đến 10 HCV, mang tính phong trào mà không thể hiện được nội lực”.

NSND Thanh Tuấn cho rằng lúc này cần theo đúng quan điểm “thật và đẹp” của NSND Năm Châu vì cách ca diễn, hình thức ngày càng rời xa chuẩn mực. NSND Lệ Thủy thì bộc bạch: “Phát hiện tài năng nhưng để nuôi dưỡng, tạo điều kiện cho các em cọ xát với nghề là điều chúng tôi quan tâm. Các em đoạt HCV rồi đi hát quán, hát đình, không có sân khấu biểu diễn, quá phí phạm tài năng. TP HCM cần tính toán thật kỹ để nuôi dưỡng lực lượng này”.

Việc Giải Trần Hữu Trang giữ chuẩn mực nhưng phải thay đổi hình thức thể hiện để hướng đến khán giả trẻ là điều mà thế hệ nghệ sĩ vàng quan tâm. Bởi không có khán giả thì sân khấu cải lương không thể tồn tại và phát triển. Muốn giải quyết tình trạng này phải có những giải pháp căn cơ, giúp các đoàn nghệ thuật tại TP HCM hoạt động hiệu quả mới mong đào tạo được nguồn nhân lực trẻ.

Nguồn: tổng hợp