Nghệ sĩ Công Minh: Người thờ hai Tổ

0
163

Hầu hết nghệ sĩ trong gia tộc đều thờ Tổ nghề hát, riêng nghệ sĩ Công Minh còn thờ thêm Tổ nghề may. Nếu nghề hát cho ông tên tuổi, thì nghề may phục trang đã nuôi sống gia đình ông mấy mươi năm qua.

Nổi danh nhờ những lần thế vai

Nghệ sĩ Công Minh là con thứ chín của ông bầu Minh Tơ (đoàn cải lương tuồng cổ Minh Tơ, gia tộc Vĩnh Xuân ban, một trong ngũ đại gia tộc của cải lương Việt Nam), trên ông có nghệ sĩ Xuân Yến, NSND Thanh Tòng, Thanh Loan…
12 tuổi, ông bước lên sân khấu với vai quân sĩ, không có thoại. Lần đầu tiên ông được chú Tư – nghệ sĩ Khánh Hồng – vẽ mặt, cảm giác hạnh phúc khó tả. 15 tuổi, ông tìm đến nghệ sĩ Bảy Đực (cha NSƯT Trường Sơn, chú của nghệ sĩ Công Minh) xin văn để học hát cho hoàn chỉnh hai câu thôi mà tối đó ông vui đến mất ngủ. Như một sự sắp đặt, đời ông sinh ra là dành cho sân khấu.

Sau khi đất nước thống nhất, sự nghiệp của ông mới khởi sắc. Công Minh thành danh trên sân khấu Minh Tơ với nhiều vai phản diện, từ những cơ hội bị người khác bỏ.

Nghệ sĩ Công Minh trong vai Quách Hòe (vở Bích Vân Cung kỳ án)
Nghệ sĩ Công Minh trong vai Quách Hòe (vở Bích Vân Cung kỳ án)
Nghệ sĩ được giao đóng vai Tào Tháo (vở Tờ huyết thệ, tên gọi trước Mã Siêu báo phụ cừu) đòi tăng lương, bỏ vai. NSND Thanh Tòng tiến cử em trai. “Ba tôi hoài nghi hỏi lại: “Có được không?”. Anh Tòng cam đoan sau một tuần tôi có thể hát được. Tôi chưng hửng” – ông nhớ lại.

Khi đó, ông đương tuổi mới lớn, mê hát nhưng cũng mê chơi. Sau ba ngày, ông vẫn không thể nhập vai, bị nghệ sĩ Thanh Tòng mắng ngay trên sân khấu. “Anh ấy nói: “Có muốn mang tiếng cha làm thầy con đốt sách hay không?”. Tôi hiểu anh ấy nóng ruột là có lý do. Đêm đó, tôi khóc, không ngủ được vì thấy mình tệ quá” – ông nhớ lại, như chuyện mới hôm qua.

Tào Tháo là nhân vật rất quan trọng trong vở diễn này, đa nghi, lạm quyền, nhiều tham vọng… NSND Thanh Tòng chỉ bảo cho em trai từng chút một, chẳng hạn mắt phải liếc thế nào, vuốt râu ra sao, hay thậm chí phải chỉnh giọng để phù hợp với tuổi nhân vật. Hình ảnh các bậc tiền bối từng đảm nhận vai diễn này cứ hiện về, ông nhớ và rút tỉa thêm kinh nghiệm. Trên cả, bảng hiệu Minh Tơ, sự vẻ vang của gia tộc là động lực để Công Minh cố gắng chạy đua với thời gian, tập luyện cật lực ngày đêm không ngơi nghỉ.

Sau khi phúc khảo vở diễn tại rạp Hào Huê, một số thành viên trong hội đồng vào hậu trường tìm người đóng vai Tào Tháo. Nhìn dáng vẻ nhỏ xíu của chàng trai 17 tuổi đang tranh thủ gột rửa lớp son phấn, ai cũng bất ngờ, không tin đó là Tào Tháo to lớn trên sân khấu lúc nãy.

Các đêm diễn đều đông nghẹt. Khán giả càng thương nhân vật chính diện, lại càng ghét nhân vật phản diện. “Một lần, đoàn diễn ở rạp Olympic, khán giả quăng chai dầu gió lên vì quá ghét Tào Tháo, khiến tôi giật mình, nhưng nhanh chóng định thần để hoàn thành vai diễn. Tôi cũng vui vì khán giả tin đó là Tào Tháo, nghĩa là tôi đã thành công. Tôi luôn nhớ ơn anh Thanh Tòng, vì không có sự khích tướng ngày đó, chắc sẽ không có vai diễn này”, ông kể.

Sau đó, cũng vì một nghệ sĩ bỏ vai, ông nhận vai Quách Hòe trong vở Bích Vân Cung kỳ án. Cái ác của nhân vật này lại được thể hiện khác, đến từ lòng thù hận, tham vọng quyền lực, thượng đội hạ đạp.

Nghệ sĩ Công Minh tiết lộ vai diễn này thành công nhờ ông vô tình xem được một bộ phim tài liệu của Hàn Quốc, nói về hoạn quan, chiếu ở một tụ điểm trên đường Phan Kế Bính. Ông ghi nhớ cử chỉ, điệu bộ, đặc biệt là giọng nói để mang vào vai diễn này, cộng thêm một số kinh nghiệm học hỏi được từ đoàn hát để giúp vai diễn có màu sắc riêng.

Ông nói, suốt những suất diễn, hầu như thấy Quách Hòe xuất hiện, khán giả đều căm phẫn. Có hôm, ông nghe rõ tiếng nói từ dưới sân khấu: “Thằng này ra đường mà gặp sẽ đánh cho một trận. Ác gì ác dữ vậy không biết”, hoặc cũng có khi ông lãnh trọn mớ rác khán giả bức xúc ném lên.

Vai thái giám Từ Hy trong vở Tô Hiến Thành xử án cũng ghi dấu con đường chuyên trị vai độc của Công Minh. Cái ác đến từ lòng tham. Vì thế, ông tập trung vào phần nội tâm, ngôn ngữ, giọng điệu để làm bật tính cách. Nhờ kinh nghiệm với vai Quách Hòe trước đó, nghệ sĩ Công Minh vào vai này khá “ngọt”. Những lần lên giọng xuống giọng của Từ Hy, nghe thôi đã ghét rồi. Với bản ghi hình, ông đóng cùng nghệ sĩ Thanh Tòng, Thanh Loan, Vũ Linh… Cát-sê ông nhận được ngang ngửa anh trai.

Đóng vai phụ, còn bị ghét, nhưng chưa bao giờ ông thấy phiền lòng, bởi quan niệm sự cống hiến nào cho khán giả cũng đáng giá, đáng trân trọng. Có được thành quả nhất định, nhưng chưa bao giờ Công Minh và các anh chị em gia đình nhận được lời khen từ cha. Chỉ cần thấy ông bầu đứng chắp tay phía sau, đầu gật nhẹ, họ biết đã ổn.

Nghệ sĩ Công Minh bảo: “Cha tôi không muốn từ lời khen con cái sinh ra ngạo mạn, ngủ quên trên chiến thắng. Cũng chính lẽ đó khiến anh, chị, em chúng tôi luôn cố gắng phấn đấu mỗi ngày”.

Nghệ sĩ Công Minh và phục trang do ông làmNghệ sĩ Công Minh và phục trang do ông làm

Năm 19 tuổi, ông cắt amidan, trở lại sân khấu chỉ chưa đầy một tháng. Mẹ cản nhưng ông vẫn liều vì quá nhớ khán giả. “Nghệ sĩ mười người như một, có bệnh, đau mấy, nhưng cứ bước lên sân khấu là như không có chuyện gì xảy ra”, ông nói. Đêm đó, ông hát đến hộc máu, nhưng giấu nhẹm. Chẳng ngờ, việc đó lại khiến ông dần mất giọng, đây là điều kinh khủng nhất với một nghệ sĩ.

Hối hận hay không, ông không trả lời, chỉ tiếc thời trẻ suy nghĩ non dại. Bởi lẽ, nếu không vì sự cố này, sự nghiệp của ông có thể đã tiến thêm nhiều bước nữa.

Người thờ hai Tổ

Từ nhỏ, các anh em của ông được cha “thả” vào đoàn hát để học việc, từ hậu trường đến trên sân khấu, để đảm đương đoàn hát về sau. “Chuyện gì không biết, thắc mắc, chúng tôi sẽ tự hỏi, tự học. Điều đó giúp anh em chúng tôi tự giác hơn trong công việc và hoạt động sau này. Cha tôi quan niệm, làm nghệ sĩ cái gì cũng phải biết. Chẳng hạn, tôi cũng có thể đánh trống, chỉnh âm thanh, ánh sáng”, ông tâm sự.

Nghệ sĩ Công Minh từ nhỏ đã có niềm đam mê với phục trang. Ông nhớ như in cảm giác thích thú khi được nhìn những bộ trang phục cầu kỳ, lộng lẫy từ các gánh hát Quảng Đông sang diễn. Mỗi lần họ về, ông bầu Minh Tơ lại mua mão toàn bộ, giao cho nghệ sĩ Thanh Loan trông coi. Ông lót tót theo chân chị gái để được “sống trong nhung lụa”. Vì thế, từ nhỏ ông đã thành thạo chuyện xếp áo mão, gấp trang phục sao cho chỉn chu, cẩn trọng.

Nghệ sĩ Công Minh vai Thái giám (vở Tô Hiến Thành xử án)

 

Nghệ sĩ Công Minh vai Thái giám (vở Tô Hiến Thành xử án)

Ông cũng chẳng ngờ, niềm vui ngày nào, đã trở thành cái nghiệp gần 30 năm qua. Cụ thể, sau năm 1992, khi đoàn Minh Tơ tan rã, nghệ sĩ Công Minh và vợ chuyển sang làm phục trang, với sự đồng hành của cố nghệ sĩ Chí Tiên, một người em vợ, suốt 15 năm.

Nghề hát cho ông danh tiếng, nghề làm phục trang thì giúp ông nuôi sống cả gia đình. Nghệ sĩ Công Minh tâm sự: “Thời điểm trước, nghệ sĩ có gì mặc nấy, miễn được hát là vui. Vì thế, khi chuyển sang làm phục trang, tôi tâm niệm phải làm những bộ cánh đẹp nhất, chỉn chu nhất”.

Thời gian đầu, ông làm theo thói quen, kinh nghiệm đã có ở đoàn Minh Tơ. Chẳng hạn, nhân vật uy nghi, quyền thế thì tà áo dài, nhiều chi tiết; nhân vật hiền thì dùng màu nhu, dịu mắt… Nhưng, một lần nọ, ông bị chê trang phục không mang nét Việt, mà giống Trung Quốc.

“Tôi giật mình. Sau đó, tôi tìm đến nhà sách mua sách sử để đọc, cũng như tìm đến người có hiểu biết để góp nhặt kiến thức. Tôi không tự ái vì bị góp ý. Tuổi nào cũng cần học để làm cho đúng, cho đẹp. Sự cầu thị luôn có những kết quả tốt đẹp”, ông nói.

Nghề diễn hay nghề may, thì tử tế vẫn là điều quan trọng hàng đầu. Vì thế, cần phục trang, Công Minh là cái tên đầu tiên người làm nghề nhớ đến. Ông cười bảo mình kỹ tính đến mức nhiều người sợ. “Một số lần nhìn người ta thuê, đặt trang phục nhưng mặc không đúng cách, không giữ gìn, tôi xót. Chẳng hạn, tôi không thích diễn viên khi mặc phục trang xong lại ăn uống, vì nhiều loại thức ăn bám mùi rất khó chịu.

Chưa kể, một số diễn viên không biết giữ gìn trang phục khi mặc vào. Vì thế, tôi có thói quen sẽ đi cùng ê-kíp để mặc trang phục cho diễn viên. Khi nào tôi không đi được cũng cử người đi theo”, ông tâm sự.

Ông nói cả đời này dành trọn cho sân khấu. Ngày trước đó là những vai diễn thì nay mọi tâm huyết đều được thể hiện qua những trang phục. Gần đây, ông huy động lực lượng của gia tộc để gầy dựng lại bảng hiệu Minh Tơ, với mong muốn con cháu sẽ tiếp tục gìn giữ. Đêm diễn đầu tiên diễn ra vào ngày 1/5. Sau đó, hoạt động tạm ngưng vì dịch COVID-19. Ông bảo ở tuổi này, còn làm được gì cho sân khấu, gia tộc, ông sẽ dốc hết lòng, để mai này không có gì phải hối tiếc.

‘Cải lương – Trăm năm nguồn cội’: ‘Nếu ba còn sống ông sẽ vui lắm’

Chia sẻ của TS khảo cổ học Nguyễn Thị Hậu, cũng là con gái của NSƯT Nguyễn Ngọc Bạch- người trăn trở về cải lương đến cuối đời đã nói lên tất cả những gì mà ‘Cải lương – Trăm năm nguồn cội’ làm được.

Có một hiệu ứng rất đặc biệt với Cải lương – Trăm năm nguồn cội, bởi không hiếm những dòng trạng thái được đăng tải trên các trang cá nhân của khán giả sau buổi ra mắt một chương trình nghệ thuật, nhưng hiếm có chương trình nào tìm được “mẫu số chung” trên các trang cá nhân như sau chương trình này.

'Cai luong - Tram nam nguon coi': 'Neu ba con song ong se vui lam'Phần mở màn nhanh chóng chạm vào cảm xúc người xem bằng cả hình ảnh lẫn âm thanh, giai điệu.

Có lẽ đã từ lâu lắm, hiếm khi không gian khán phòng của một chương trình cải lương trở thành nơi giao hoà cảm xúc của khán giả và nghệ sĩ. Cải lương  – Trăm năm nguồn cội đã kiến tạo được không gian tuyệt vời ấy ngay trong đêm công diễn đầu tiên vào tối 7/7.

Dẫu người xem không khỏi có ít nhiều nghi ngại về một ê-kíp làm cải lương gồm những người “lạ hoắc”, vốn chưa “liên quan” gì đến cải lương trước đó như tác giả – đạo diễn Quang Thảo, đơn vị sản xuất Công ty Green Horizon; hay đến rạp với tâm trạng chỉ để xem một chương trình tổng hợp về cải lương chứ không phải nguyên tuồng hát… vẫn được chạm vào một cảm xúc rất đặc biệt.

Cảm xúc đó là khi những giai điệu, lời ca của bài Tình ca (nhạc sĩ Phạm Duy) và Dạ cổ hoài lang (nhạc sĩ Cao Văn Lầu) cất lên, hoà quyện cùng nhau trong khung cảnh làng quê hiền hoà và những bộ áo dài trắng mộc mạc, những đôi guốc mộc chân quê…

'Cai luong - Tram nam nguon coi': 'Neu ba con song ong se vui lam'Cụm từ “ca ra bộ” vốn không lạ nhưng với không ít khán giả cải lương, đây là lần đầu tiên được xem trực tiếp để hiểu 

Những người thực hiện chương trình từng nói: “Chúng tôi không dám tham vọng kể hết câu chuyện của cải lương một trăm năm, mà chỉ muốn nhắc lại những dấu ấn đẹp của cải lương trong một thế kỷ bằng niềm tin cải lương không bao giờ cũ, dẫu có trải qua thật nhiều thăng trầm, biến cố thì cải lương vẫn mãi là tinh hoa văn hoá của dân tộc”. Bắt tay vào làm chương trình bằng niềm tin đó, hành trình hình thành và phát triển của cải lương đã được kể lại đầy cảm xúc, bắt đầu từ khi hình thức ca ra bộ ra đời.
'Cai luong - Tram nam nguon coi': 'Neu ba con song ong se vui lam'Nghệ sĩ Ngọc Đợi ngọt ngào, da diết với bản Dạ cổ hoài lang- bản chuẩn với giọng hát của chị hiện đang được lưu giữ tại bảo tàng Cao Văn Lầu, Bạc Liêu.

Bà Nguyễn Thế Thanh – nguyên Phó Giám đốc Sở Văn hoá Thể thao TP.HCM chia sẻ trên trang cá nhân: “. Một chương trình thưởng thức nghệ thuật tinh hoa kết hợp học hỏi kiến thức được cấu trúc khéo léo đầy cảm xúc. Người xem – người học chỉ trong 120 phút có thể cảm và có thể hiểu vì sao các làn nhịp và điệu bộ của cải lương lại có khả năng diễn tả đầy đặn đến thế các cung bậc của cảm xúc và đã ăn sâu vào cảm thức của người Nam bộ…

Đáng chú ý hơn nữa, có lẽ là lần đầu tiên trên một sân khấu hoành tráng của Sài Gòn, bài nhạc cổ (bản chuẩn) của nhạc sĩ Cao Văn Lầu được cất lên ý nhị một cách cổ xưa qua giọng ca ngọt ngào của nghệ sĩ Ngọc Đợi… Công bố bản chuẩn, ca theo bản chuẩn cả lời và nhạc – đó là một yêu cầu bảo vệ sự thật mà những người làm chương trình bộc bạch cùng khán giả của mình khi dàn dựng hết sức trang trọng bản , một bản nhạc cổ đã trở thành vọng cổ – một trong những bài bản chính của sân khấu cải lương”.
'Cai luong - Tram nam nguon coi': 'Neu ba con song ong se vui lam'Phần trò chuyện hóm hỉnh giữa MC Đình Toàn và Ths – NSƯT Huỳnh Khải cung cấp cho người nghe khá nhiều kiến thức về âm nhạc, nhạc cụ của cải lương.

Chỉ 2 giờ đồng hồ, khán giả không chỉ được nghe, được xem những bài bản nổi tiếng, trích đoạn cải lương kinh điển của sân khấu cải lương, mà còn được hiểu rất nhiều điều thú vị về âm nhạc, bài bản cải lương, về mối tương quan giữa các thành phần trong một đoàn hát: bầu gánh, bộ phận ánh sáng, phục trang, hậu đài… để cùng kiến tạo sự thành công cho một đêm diễn; về sự chỉn chu, kỹ tính trong làm nghề của các nghệ sĩ…

'Cai luong - Tram nam nguon coi': 'Neu ba con song ong se vui lam'Lớp diễn chỉ vài phút giữa “cô Lựu” và “Hội đồng Thăng”, dù đã rất quen thuộc nhưng vẫn lấy nước mắt người xem, một lần nữa chứng minh tài năng diễn xuất của “cải lương chi bảo” Bạch Tuyết.

Nhận mình là người Sài Gòn rất yêu cải lương, nhà báo Vũ Kim Hạnh cũng đã có dòng trạng thái đầy cảm xúc: “Vũ Linh hát bài vọng cổ Hàn Mạc Tử của Viễn Châu. Ngọc Đợi ca Dạ cổ hoài lang. Bạch Tuyết, Việt Anh và Trinh Trinh – diễn lớp gay cấn nhất của Đời cô Lựu. Quế Trân, Tú Sương, Điền Trung trong lớp diễn dữ dội trích từ Câu thơ yên ngựa. Tuy còn thiếu nhiều nghệ sĩ nổi tiếng, những nghệ sĩ có mặt đã mang những hạt ngọc của cải lương rót vào tim khán giả, làm dậy lên những tràng vỗ tay đầy xúc động.

Nghe thấu ruột gan giọng vàng Ngọc Đợi với bài Dạ cổ hoài lang. Vũ Linh vẫn ngọt ngào hấp dẫn, còn Bạch Tuyết thì quá tài hoa đa dạng khi ca diễn và thật là bản lĩnh khi nói về sức sống của kho tàng kỹ thuật, nghệ thuật tinh tế của cải lương qua các phối thức sắc sảo giữa ý tình, âm nhạc, phục trang, cảnh trí, ánh sáng, âm thanh, điệu bộ, các làn điệu ai, xuân, oán làm thành cái chất rất riêng của cải lương”.

'Cai luong - Tram nam nguon coi': 'Neu ba con song ong se vui lam'

Thượng Dương Hoàng hậu (lớp diễn Xử án Thượng Dương), vai diễn thể hiện sự nỗ lực vượt bậc của NSƯT Quế Trân, đủ để khán giả kỳ vọng cải lương sẽ có thêm một NS đủ nội lực và đam mê để đảm nhận những vai diễn độc thoại khó, tâm lý nhân vật phức tạp.

Là con gái NSƯT Nguyễn Ngọc Bạch, người từng yêu thương, trăn trở với cải lương đến những năm tháng cuối đời, TS khảo cổ học Nguyễn Thị Hậu đã viết trên trang cá nhân của mình: “Bằng tình yêu có phần thiên lệch với cải lương – cái nghiệp cả đời sống chết của ba tôi – tôi thật cảm động khi xem chương trình này. Không phải là một vở diễn hoàn chỉnh mà chương trình là một câu chuyện về trăm năm của nghệ thuật cải lương. Từ đờn ca tài tử đến ca ra bộ, từ bản Dạ cổ hoài lang tới bản vọng cổ, từ vở diễn xã hội đến tích tuồng lịch sử… Đặc biệt các thế hệ nghệ sĩ cải lương đã được chương trình trân trọng nhắc nhớ tôn vinh một cách đầy tình cảm, các nghệ sĩ giao lưu gần gũi với khán giả…

Chương trình là sự giới thiệu khái quát nhưng sắc nét thế nào là cải lương, và qua đó phần nào lý giải vì sao cải lương được người Nam bộ yêu quý và tới giờ vẫn phổ biến trong đời sống người Nam bộ… Hôm nay, nếu ba tôi còn sống chắc ông sẽ vui lắm. Cải lương Nam bộ sẽ không mất đâu ba, một thế hệ trẻ đã biết yêu quý và gìn giữ cải lương bằng cách thức mới. Một chương trình nghệ thuật mang lại nhiều cảm xúc đẹp”.
'Cai luong - Tram nam nguon coi': 'Neu ba con song ong se vui lam'NSND Bạch Tuyết khiến nhiều khán giả bất ngờ bởi lối trò chuyện dung dị, gần gũi và rất duyên dáng khi chia sẻ những kiến thức sâu rộng của mình về cải lương và những câu chuyện làm nghề nghiêm túc, chỉn chu của những người bạn diễn.

Chợt nhận ra, cải lương từ bao đời nay vẫn vậy, mộc mạc, giản dị và chân thành hệt như bản chất người Nam bộ. Trữ tình trong cảm xúc, như lời tự tình với dân tộc và nhẹ nhàng chinh phục khán giả, để những xúc cảm đẹp cứ mãi vấn vương trong tâm trí người mộ điệu, bởi cải lương đâu cần ồn ào để sắm vai “người khổng lồ”.

Nguồn: phunuonline