100 năm cải lương – Chuyện những người thừa kế – Bài 5: Bạch Tuyết – Người đi ngược gió

0
112

Nhìn cách diễn, lối ca của Bạch Tuyết trong ‘Tuyệt tình ca’, ‘Tần nương thất’, soạn giả Hoa Phượng thấy ngay cá tính sáng tạo ‘ngược đời’ mà sau đó, ông đã không ngần ngại gọi luôn cô Tần, Lê Thị Trường An… là ‘cải lương chi bảo’.

Tính cách nổi loạn của nhân vật là một lẽ, nhưng sự chuyển hóa tâm trạng ở những giây khắc tinh tế – từ một cô gái bất cần sang đứa con gái ân cần (với người thân) trong trường đoạn Lê Thị Trường An gặp ông cò Hương (NSND Út Trà Ôn), lớp vỏ bọc bụi đời bóƈ sạƈh, để phơi bày một tâm hồn đẹp, một sự ɦy sinɦ cay đắng.

100 nam cai luong - Chuyen nhung nguoi thua ke - Bai 5: Bach Tuyet - Nguoi di nguoc gio
NSND Bạch Tuyết

Hay ở cô Tần, say men theo những cuộc tình chóng vánh, chỉ khi gặp Đảnh (NSƯT Thanh Sang) – sự đánh thức không chỉ là tình yêu mà là tiếng nói chân thật trong khát khao tìm kiếm tình người. Sự phản tỉnh của diễn viên dành cho nhân vật – với Bạch Tuyết – luôn thường trực, nên gần như bà không để cuốn theo những ủ ê, ủy mị, sướt mướt. Thoát khỏi cái “thói quen” ấy trên sàn diễn cải lương, Bạch Tuyết mang đến một kiểu xử lý ca trong diễn, diễn trong ca thông minh và cực kỳ văn minh – đó là nhận xét của giáo sư Trần Văn Khê về bà.

Đời cô Lựu (soạn giả Trần Hữu Trang) là một vở tuồng kinh điển, bởi nó cộng hưởng nhiều mảng miếng sân khấu kinh điển. Nhưng dấu ấn lạnh lùng nhất là màn dâng gậy, không bài ca, thoại cực ngắn, NSND Diệp Lang chẻ từng chữ một quăng quật vào bạn diễn. Phía bên kia, Bạch Tuyết diễn trong im lặng. Cây gậy đi cùng xử lý thân đoạn. “Mười chín hai mươi năm rồi, bà đợi chờ cái gì? Còn cái gì nữa mà bà chờ đợi? Xương cha nó cũng mục chớ đừng nói tới xương con”.

Cảnh diễn xuất thần của NSND Bạch Tuyết và Diệp Lang trong vở Đời cô Lựu

Hội đồng Thăng vừa dộng cây ba-toong xuống nền nhà cũng là lúc Lựu ngửa mặt và vỡ òa mọi uất ức, dồn nén. Đây cũng là cảnh có chỉ dẫn sân khấu ngắn nhất nhưng trường lực nội tâm và sức nặng biểu đạt lại có độ nén dài và mạnh nhất – đạt đến độ mẫu mực của nghệ thuật diễn xuất tâm lý điển hình trong hoàn cảnh điển hình.

Có thể bạn thành công hoặc thất bại, có thể khán giả thích hay không thích nhưng gần 60 năm sống trong nghề, Bạch Tuyết là người dám làm một “tài năng độc đáo, coi khinh những lối mòn và mở ra cho mình khắp nơi những con đường mới” – như nhà mỹ học, nhà hoạt động sân khấu Pháp, Diderot tự đưa ra thách thức cho bản thân với thế giới ngay trước thềm Thế kỷ Ánh sáng.

Khoảng năm 1998-1999, trong đợt tập huấn cải lương khu vực phía Nam, bên hành lang, NSƯT Hữu Quốc nói với tôi, trong các nghệ sĩ thuộc thế hệ vàng, Quốc kính trọng nhất là cô Bạch Tuyết, bởi cô dám bước ra khỏi lâu đài của những vai diễn thành danh, dám đặt chân đi trên những con đường mới.

Quốc vừa dứt lời, bên trong khán phòng lớp tập huấn, tiếng ngâm theo lối ca trù được Bạch Tuyết thị phạm cho các học viên. Vì sao chọn một âm điệu miền Bắc vào trong bài vọng cổ? Đơn giản, đó là bài Cổ tích đợi chờ (Lê Duy Hạnh), diễn tả tâm trạng khắc khoải, mong ngóng người phương xa mà tin rằng, có ngày gặp lại, bởi trong ký ức cứ vọng về tiếng còi tàu vô định, ánh trăng dẫn lối… Âm điệu u hoài, có chút gì đó liêu trai là một sự dẫn dắt tài tình cho bài vọng cổ. Tôi lẫn Quốc đều không nói gì thêm.

100 nam cai luong - Chuyen nhung nguoi thua ke - Bai 5: Bach Tuyet - Nguoi di nguoc gio
Nghệ sĩ Bạch Tuyết – “diễn kịch một mình” từ năm 1992 trên sân khấu thể nghiệm 5B Võ Văn Tần

Khán giả cải lương yêu chuộng những cặp đào kép, thậm chí họ luôn có “niềm tin” vào sự gắn kết trọn đời của những đôi nghệ sĩ, hồn nhiên trách giận những ai dám phá bỏ “khế ước” giả thật thật giả ấy. Bạch Tuyết đã đi qua cùng “sóng thần” Hùng Cường, ăn ý cùng Thành Được, Tấn Tài, Minh Phụng, diễn chung với Thanh Sang, Minh Vương, Thanh Tuấn… Để đến một ngày bà còn lại một mình trên sàn diễn, tình cờ hay là cuộc sắp đặt của Tổ nghiệp, bà trở thành một linh nhân của tác giả Lê Duy Hạnh qua cuộc độc diễn – từ năm 1992 đến nay với một loạt Diễn kịch một mình, Hoàng hậu của hai vua, Độc thoại đêm

Đã là sân khấu thì phải có bạn diễn, phải quăng bắt mảng miếng, phải từ thoại đến ca. Vậy mà trong hơn 1 tiếng đồng hồ, lừng lững một hình một bóng, sàn diễn chỉ là bục gỗ tròn, bán kính không quá 2 mét.

Ở Diễn kịch một mình thì dùng trình thức ca kịch để trình diễn kịch nói, một lúc đảm nhận 4 vai diễn: trung thần, nịnh thần, vua và người diễn viên. Ở Hoàng hậu của hai vua là một phiên bản 2.0 của thái hậu Dương Vân Nga, nhưng một mình đối thoại cùng Quốc công, Ngoại giáp, Tướng quân. Đến Độc thoại đêm, làm người-quan-sát để diễn trong diễn một Lý Chiêu Hoàng khóc cười giữa cuộc phế bỏ nhà Lý, tiến cử nhà Trần theo bàn cờ hoán đổi của thái sư Trần Thủ Độ.

Trong thế lưỡng phân tâm lý để biểu đạt tâm trạng cho từng nhân vật, Bạch Tuyết đã khai phá cho cải lương một hình thức biểu diễn mới mà xét cho cùng, đó là cuộc thể nghiệm từ kịch bản đến âm nhạc, thiết kế, dàn dựng. Chuyến đi ngược gió ấy lại là hành trình đi tới của sáng tạo, giải phóng con người để chiếm lĩnh sự tự do cao đẹp. Ấy là khi thiên chức người nghệ sĩ được bộc lộ và khai phóng.

***

100 nam cai luong - Chuyen nhung nguoi thua ke - Bai 5: Bach Tuyet - Nguoi di nguoc gio
Hai thầy trò NSND Phùng Há – NSND Bạch Tuyết

Một ngày hè tháng Bảy, năm 2009, khi đêm đã về sáng, cùng với NSƯT Nam Hùng và con cháu, Bạch Tuyết đón NSND Phùng Há trở về nhà. Bà thoa lại phấn son, vẽ lại chân mày cho thầy mình. Rồi ôm trọn khuôn mặt đã một đời gìn giữ cho Tổ nghiệp. Không đàn, không trống, không ánh sáng hào quang. Hai người đàn bà ca kỹ với trăm ngàn vai diễn cho tha nhân, họ đang tiễn đưa nhau trước chuyến lưu diễn sinh ȶử, mất còn…

Theo Báo Phụ Nữ

NSND Bạch Tuyết tiếc nuối nhắc về cuộc hôn nhân với danh thủ Phạm Huỳnh Tam Lang

NSND Bạch Tuyết đã chia sẻ về niềm đam mê cải lương và hành trình trở thành tiến sĩ nghệ thuật cải lương đầu tiên tại Việt Nam. Bà cũng trải lòng về tuổi thơ, cuộc hôn nhân đổ vỡ và mối tình sau này của mình.
NSND Bạch Tuyết xúc động khi nhắc lại cuộc hôn nhân với cựu danh thủ Phạm Huỳnh Tam Lang /// Ảnh: BTC
NSND Bạch Tuyết xúc động khi nhắc lại cuộc hôn nhân với cựu danh thủ Phạm Huỳnh Tam Lang ẢNH: BTC

Bị người đời gièm pha ‘xướng ca vô loài’, quyết tâm thi đỗ tiến sĩ

Trong tập 29 của chương trình Gõ cửa thăm nhà, MC Quốc Thuận và Ngọc Lan có cơ hội được đến thăm nhà NSND Bạch Tuyết. Bà là nữ nghệ sĩ cải lương được mệnh danh là “cải lương chi bảo”, đồng thời nghệ sĩ cải lương đầu tiên của Việt Nam có học vị tiến sĩ.
Bước qua tuổi “thất thập cổ lai hy”, nhưng nhan sắc đằm thắm của NSND Bạch Tuyết vẫn khiến nhiều người trầm trồ. Cuộc sống hiện tại của bà vẫn xoay quanh công việc, đi dạy, đi học. Khi MC Ngọc Lan tỏ ra bất ngờ khi ở độ tuổi 75, NSND Bạch Tuyết vẫn đi học thì bà đã cởi mở, kể nhiều hơn với hai MC hành trang trở thành tiến sĩ nghệ thuật cải lương đầu tiên ở Việt Nam.
NSND Bạch Tuyết từ nhỏ được giáo dục trong sự khuôn khổ. Đến khi bà đi hát, bên nhà nội nói ra nói vào, cho rằng ba nữ nghệ sĩ dạy con không có nghiêm, mới sinh ra một đứa “xướng ca vô loài”. Lời nói chạm tới sự tự ái của một con người có tâm hồn nghệ sĩ nhạy cảm, bà quyết tâm đỗ tiến sĩ mang vinh quang về quê nhà.
NSND Bạch Tuyết tiếc nuối nhắc về cuộc hôn nhân với danh thủ Phạm Huỳnh Tam Lang - ảnh 1
Ngọc Lan và Quốc Thuận có dịp đến thăm nhà NSND Bạch Tuyết ẢNH: BTC
Theo giám khảo Chuông vàng vọng cổ, động lực lớn hơn để bà học lên tiến sĩ là khi cảm thấy trách nhiệm của một người nghệ sĩ với nghệ thuật nước nhà, trăn trở làm sao để xứng với danh xưng “cải lương chi bảo” mà mọi người ưu ái dành cho. Với nữ nghệ sĩ, cải lương là sân khấu nghệ thuật văn minh của dân tộc Việt Nam, vì dòng đời trôi nổi lại nhận về định kiến “cải lương dốt, cải lương sến”. Bằng một trái tim nhiệt huyết yêu nghề, NSND Bạch Tuyết hiểu rõ “một con én không mang lại mùa xuân, nhưng dù sao cũng phải có một con én báo tin” đã quyết định đến xứ người bắt đầu nghiệp học nghệ thuật.
Sau những chia sẻ về cuộc sống hiện tại, Quốc Thuận và Ngọc Lan được NSND Bạch Tuyết dẫn đi thăm ngôi nhà tràn ngập hình ảnh lưu lại nhiều kỷ niệm, dấu mốc cuộc đời nghệ sĩ. Giữa không gian tràn ngập những hình ảnh gợi ký ức, NSND Bạch Tuyết cao hứng ngân lên vài câu hát trong vở Thái hậu Dương Vân Nga, hướng dẫn MC Quốc Thuận và Ngọc Lan một vài cử chỉ điệu bộ uyển chuyển đặc sắc trong cải lương. NSND Bạch Tuyết bật mí một góc trong kho tàng ký ức, đó là những kịch bản, bản thảo đầu tiên nay đã ố vàng rất được bà trân trọng gìn giữ.
NSND Bạch Tuyết tiếc nuối nhắc về cuộc hôn nhân với danh thủ Phạm Huỳnh Tam Lang - ảnh 2
Đã qua tuổi 75 nhưng tài hoa không bị thời gian làm mòn của NSND Bạch Tuyết luôn khiến nhiều người ngưỡng mộ ẢNH: BTC
Mặc dù có được hào quang từ khi còn rất trẻ, nhưng ít ai biết nữ nghệ sĩ sinh năm 1945 từng có những năm tháng tuổi thơ đầy sóng gió. 8 tuổi, mẹ mất trong một tai nạn, ba NSND Bạch Tuyết đã có vợ mới. Ngày mẹ mất, các dì dặn một câu mà bà mang theo suốt cả cuộc đời: “Mẹ chết, hai đứa ở lại một mình thì sống sao cho người ta đừng chửi là chết cha chết mẹ”. Từ đó đi đâu, làm gì bà cũng nghĩ tới mẹ, khi bị áp lực cuộc sống, bà lại nói chuyện với tấm hình của mẹ: “Nhìn mẹ là mọi chuyện tôi đều có thể vượt qua”.

‘Dù có gặp bao nhiêu người tình, tôi vẫn chỉ yêu cải lương’

Trong chuyện tình duyên, một đào hát với nhan sắc mặn mà và tài hoa vượt trội như NSND Bạch Tuyết rất được “săn đón”. Bà chia sẻ: “Tôi có rất nhiều người theo đuổi, muốn dâng hiến hết cho mình. Nhưng tôi phải đợi tới khi nào bản thân đủ tiền mua một chiếc xe hơi của riêng mình, chứ tôi không đi xe của đại gia”.
Khi đường tình duyên đến gõ cửa, NSND Bạch Tuyết đã có mối tình đầu lãng mạn với cựu danh thủ Phạm Huỳnh Tam Lang. Tam Lang và Bạch Tuyết biết nhau trong một lần đoàn hát và đoàn cầu thủ được ông bầu Hương sắp xếp gặp gỡ giao lưu. Lần gặp thứ hai, ngay sau khi đoàn cầu thủ của Tam Lam giành chiến thắng giải Merdeka, ông đã ghé đến sân khấu của Bạch Tuyết, kiên nhẫn đợi hết một buổi diễn và ngỏ lời hỏi cưới bà. “Trong thâm tâm tôi chỉ nghĩ, lúc đó mình có bà dì ghẻ, mà đào hát thì người ta hay ưa nói là lấy chồng không đàng hoàng. Nên tôi muốn có cái đám cưới sao cho rầm rộ, danh vọng để mẹ kế không coi thường mẹ mình”, bà tâm sự.
NSND Bạch Tuyết kể, ngày xưa bà được bác sĩ khẳng định “Bạch Tuyết kiếp này sẽ không có con”, nên cuộc hôn nhân của bà với danh thủ bóng đá Phạm Huỳnh Tam Lang mới “đứt gánh giữa đường”, dù cả hai yêu thương nhau thật lòng, không một xích mích. Tam Lang là con trong gia đình Khổng giáo, việc phải có con trai nối dõi là trách nhiệm nhưng cũng là gánh nặng tinh thần cho Tam Lam và Bạch Tuyết. “Thấy Tam Lang đau khổ chuyện đó quá, tôi mới nói: Thôi em trả anh về với gia đình. Giờ mình có thương nhau quá, nhưng mà con người phải coi chữ “hiếu” là trọng”. Bà tâm sự rằng bản thân cũng thấy có cái số đến là lạ lùng, công danh sự nghiệp đã có, gặp được một người đàn ông tốt đến hoàn hảo mà lại không hứa được chuyện trăm năm.
NSND Bạch Tuyết tiếc nuối nhắc về cuộc hôn nhân với danh thủ Phạm Huỳnh Tam Lang - ảnh 3
NSND Bạch Tuyết dành tình cảm cho người chồng đầu tiên là cố danh thủ Phạm Huỳnh Tam Lang rất sâu nặng ẢNH: BTC
Ngày đó chia tay nhau nhưng NSND Bạch Tuyết vẫn kín tiếng vì sợ scandal. Một ngày từ 9 giờ sáng, bà làm việc suốt tới 5 giờ sáng hôm sau từ tập tuồng, tua dĩa, đi hát, đến đóng phim. “Tôi có riêng một phòng trong bệnh viện, khi nào về khuya quá là vô bệnh viện nằm, còn thời gian đâu mà buồn”, bà tâm sự.
Mãi đến 6 tháng sau, khi đang ngồi hóa trang, nữ nghệ sĩ khóc òa lên, lúc này mọi người mới biết chuyện. NSND Bạch Tuyết kể: “Cơ thể mình nó kỳ vậy, cái lúc mình muốn nhớ thì nó không nhớ. Tới lúc mình bị dồn nén nhiều quá thì như một cái bình nó bung lên. Sau lần đó tôi nghĩ cứ đi chơi đã đi, rồi về đi tu thì không có tiếc. Tôi đi học, đi chơi, đi nhảy đầm, có hôm lái xe từ rạp Quốc Thanh về Thủ Đức mà chạy có 7 phút”, khiến MC Ngọc Lan cũng phải thốt lên: “Quậy quá trời quậy luôn NSND Bạch Tuyết ơi!”.
Nhân duyên mới tới, bà bất ngờ gặp một đại gia có hai bằng tiến sĩ từ bên Pháp về. Nữ nghệ sĩ cười nhắc lại, bà đã dọa người ta: “Đây là đào hát, con của Tổ nha. Lấy tôi một thời gian mà tôi đẹp ra thì Tổ ủng hộ, mà động tới người tôi, làm tôi đau là Tổ hại chết nha”. Từ lúc sống đến lúc qua đời, người bạn mới của Bạch Tuyết luôn ủng hộ để bà thỏa đam mê sân khấu. Nữ nghệ sĩ khẳng định: “Hình như tôi yêu nghề quá nên dù có những người bạn tình đồng hành trong cuộc đời, mình vẫn chỉ yêu cải lương thôi”.
NSND Bạch Tuyết tiếc nuối nhắc về cuộc hôn nhân với danh thủ Phạm Huỳnh Tam Lang - ảnh 4
NSND Bạch Tuyết gửi tặng khán giả xem chương trình trích đoạn vở Bình tây Đại Nguyên Soái ẢNH: BTC
Trong bữa cơm, Ngọc Lan và Quốc Thuận được lắng nghe nhiều hơn về những dấu ấn trong sự nghiệp cải lương của NSND Bạch Tuyết. Trước khi kết thúc buổi thăm nhà, cùng với tiếng đàn đệm của NSND Thanh Hải, bà gửi tặng đến khán giả một trích đoạn trong vở Bình tây Đại Nguyên Soái bằng giọng ca ngọt ngào, mùi mẫn đi vào lòng người.
“Cải lương luôn mang đến những niềm hi vọng, những triết học đơn giản mà làm người ai cũng phải học. Tôi chọn nghề này vì muốn toàn tâm, toàn ý trả ơn những bậc tiền bối cải lương trong nhiều thế hệ. Khi mình còn sống, mình làm hết sức mình để trả ơn còn sau đó là gì thì chưa cần phải suy nghĩ”, NSND Bạch Tuyết tâm tình.
Theo Báo Thanh Niên