100 năm cải lương – Chuyện những người thừa kế – Bài 1: Quái kiệt Ngọc Giàu

0
111

Mấy mươi năm đã là thế – luôn vừa vặn cho một chỗ ngồi, không rỡ ràng, lộng lẫy, nhưng luôn ngự trị trong lòng công chúng một quái kiệt Ngọc Giàu.

Phải thú thật ngay rằng, khi tôi được coi và biết đến nghệ sĩ Ngọc Giàu thì bà đã gần như thuộc về kịch nói và… tấu hài, lời truyền tụng về giọng ca nhung căng lụa trải của bà đã ít nhiều mai một. Thời gian sòng phẳng với bất cứ ai, huống gì chỉ là… dây thanh đới. Mỗi tiếng chọc cười nhân gian, với Ngọc Giàu, ngoài đời lẫn trên sân khấu, là “vai diễn” bền bỉ nhất mà cũng buồn nhất, hình như thế, với bà.

100 nam cai luong - Chuyen nhung nguoi thua ke - Bai 1: Quai kiet Ngoc Giau

Thần thái đĩnh ngộ, uy dũng của Lục Vân Tiên qua tạo hình và trình thức biểu diễn của NSND Ngọc Giàu

Nghệ thuật diễn hài, Ngọc Giàu đích thị là một tài năng. Ngay cả khi có vẻ chìu lòng đám con cháu mà dễ dãi phần nào, vẫn không giấu được cái duyên hài trong con người nghệ sĩ này. Không nỡ trách bà mà tiếc, sự nuông chìu của người đi trước đôi khi làm hư đám nhỏ theo sau. Xem Đổng Trác cưới Điêu Thuyền, Tô Ánh Nguyệt cải biên, cả Trấn Thành và Trường Giang rõ là rất hỗn (với bà), rất hỏng (với nghề và khán giả).

Bảy cán vá vốn là một nhân vật không tên trong nguyên tác Đời cô Lựu của soạn giả Trần Hữu Trang (đạo diễn: NSND Huỳnh Nga), chỉ đến khi Ngọc Giàu chứng thực cho một bản khai sinh thì số phận của Bảy mới khóc cười tung tẩy như thế. Xem bản dựng năm 1984 sẽ thấy cái tài đến mức quái kiệt của Ngọc Giàu, từ thoại, bẻ giọng ngâm, cái ngoéo tay “ngoắt ngoéo ngoằn ngoèo” thần sầu. Bấy nhiêu đó đủ khiến nhiều thế hệ khán giả nghiêng ngả.

Bảy cán vá – vai diễn thể hiện sức sáng tạo đặc biệt của nghệ sĩ Ngọc Giàu

Cũng trong vở diễn này, nhân vật bà Hương vốn là đàn ông, do biên chế đoàn 2-84 đi công diễn châu Âu hạn định nên giờ chót chuyển ông thành bà, Ngọc Giàu gánh luôn vai diễn này. Một vai mụ, mùi mẫn, mộc mạc nhưng ẩn giấu vẫn là chút hài dân dã, duyên dáng khiến trường đoạn đẫm nước mắt của cuộc hội ngộ cha con Võ Minh Thành buồn mà không bi. So với bản diễn của nghệ sĩ Hồng Nga, Ngọc Giàu có phần tinh tế, ý nhị…

100 nam cai luong - Chuyen nhung nguoi thua ke - Bai 1: Quai kiet Ngoc Giau

Có vẻ như, đời không có nhiều chọn lựa cho Ngọc Giàu. Mang họ Phong, theo gia phả là hậu duệ của vua Gia Long, nhưng gia đình “mệ” phiêu bạt sông hồ. Tên Giàu, còn lót chữ Ngọc, mà lớn lên trong nghèo khó, thiệt thòi. Nhìn theo thói thường, chữ tài thì lớn mà chiếu nghề thì hẹp. Đào nhứt thì không dễ bán vé mà đào nhì thì làm khó đào nhứt.

Vậy là, chỉ trong bấy nhiêu cái rẻo tấc chật chội ấy, Ngọc Giàu canh tác bằng chính tài năng… không giống ai, bằng thực lực đã kinh qua đôi phen sống sót, sinh tồn, bằng chút ngạo nghễ mà vui giữa đời.

Trở lại một chút với vai Bảy cán vá, Ngọc Giàu tinh quái thả vào đấy cái phép đối nghịch: thân ở đợ mà đòi “có cái cương vị của người ở đợ”, đã xấu tướng còn dở hơi mà đòi được yêu chìu nên tiếng cười trào lộng, sâu cay. Để từ đó, cái “dở người” ấy lại là sự phản tỉnh của một ông quan ta kệch cỡm, học đòi lối sống Tây, của một gã thợ bạc lẻo mép – cùng với hội đồng Thăng dựng nên một không khí ngột ngạt, bức bối, hủy hoại những phận người như Lựu, Kim Anh, Võ Minh Thành…

Nghệ sĩ Ngọc Giàu hoá thân thành Lục Vân Tiên

Tôi không rõ vô tình hay hữu ý mà sự sáng tạo này đã nhất quán với tư tưởng của tác giả Trần Hữu Trang, thậm chí làm đậm thêm sức công phá vào xã hội đảo điên, mục ruỗng bấy giờ. Về điều này, văn hào Molière đã viết cho lời tựa của Tactuff, năm 1669: “Những bài học luân lý nghiêm trang chưa hẳn có tác dụng bằng những nét châm biếm của một bài thơ trào phúng”.

Và khi không nhiều chọn lựa, hoặc hiếm hoi có một lần lựa chọn thì người – nghệ sĩ ấy đã làm tốt nhất có thể, với bà và với các bạn diễn. Kiều Nguyệt Nga – Bạch Tuyết đã không ngại ngần xác nhận, trong tất cả các nghệ sĩ diễn vai Lục Vân Tiên, Ngọc Giàu là người đảm nhận tài tình nhất, toàn vẹn nhất.

100 nam cai luong - Chuyen nhung nguoi thua ke - Bai 1: Quai kiet Ngoc Giau

Ở cảnh cuối, lớp Lục Vân Tiên hội ngộ Kiều Nguyệt Nga, Ngọc Giàu ca Xuân tình – lớp 1: “Như tôi đây là Quốc trạng nguyên nhung Bình Phiên đại… soái”, bà sắp từng chữ cho mỗi động tác chân – tay, nói cách khác là đi trong nhịp, vũ đạo theo điệu thức (Xuân tình thuộc bài Bắc), để đến chữ “soái” – [líu] là nét mặt ngẩng cao, bàn tay nâng ngang cùng chiều cao của kim khôi, tạo thành một phong thái uy dũng, trang nghiêm cho nhân vật.

Chất trữ tình, mộc mạc khi ca vọng cổ chuyển thành sự khỏe khoắn, mạnh mẽ, tạo độ vang lớn trong ca Bắc, đi cùng bộ điệu, đặc biệt là vũ đạo thuần thục, lấy âm – dương, giáng – thăng làm đối trọng, từng đường múa thương cho đến lối vuốt xếp quạt nhịp nhàng, uyển chuyển là sự khắc họa một Lục Vân Tiên tròn vẹn trong tài hoa Ngọc Giàu.

Cũng ở lớp này, từ Xuân tình, bà chuyển hơi qua bài Trường tương tư, thuộc Bát Ngự, không thê thiết như Nam ai nhưng cái chất gốc Nam bình (trong nhạc cung đình Huế) thâm trầm, phô diễn kỹ thuật xử lý bài bản bậc thầy của Ngọc Giàu. Chắc nhịp, vững âm, tinh tế trong từng cách “chơi” dấu: “nhắn gởi đôi… lời [là – hò] – bồi hồi [liu phan – liu], đứng ngồi [liu líu liu – phan]…”, Ngọc Giàu điều tiết các dấu huyền ở tất cả các chữ trên ở các âm vực khác nhau, nâng độ lả lơi, man mác, tình tự cho tâm trạng nhân vật.

Dĩ nhiên, để đạt đến sự chuẩn mực này, riêng với NSND Ngọc Giàu, cần nhắc đến công lao truyền dạy của NSƯT Kim Cúc. Với các nghệ sĩ trong vở Kiều Nguyệt Nga thì bà, NSND Phùng Há, NSƯT Lê Thiện, NSƯT Công Thành… là những cố vấn nghệ thuật, cùng với đạo diễn tài hoa Lưu Chi Lăng, đã ân cần, tận tụy, nắn nót thành một tổng phổ nghệ thuật tuyệt vời.

Đó là lý do để gần tròn 40 năm sau, mỗi khi nói về thành công của vở Kiều Nguyệt Nga, điều đầu tiên, mỗi nghệ sĩ luôn nhắc là những người thầy của mình. Với họ, trên cả thành công, ngoài những vai diễn, là công ơn truyền nghề, là đạo lý nhớ nguồn, đó mới thật sự là hào quang còn lại với đời ca kỷ.

***

Trong mớ ồn ào của đường phố, một buổi chiều lâm râm, tôi ngồi cạnh bà và đạo diễn Nguyễn Hồng Dung – con gái NSƯT Kim Cúc – NSND Nguyễn Thành Châu. Mười mấy năm rồi. Vỉa hè chật, bà nhích người, ngồi gọn. Có hề gì, mấy mươi năm đã là thế – luôn vừa vặn cho một chỗ ngồi, không rỡ ràng, lộng lẫy, nhưng luôn ngự trị trong lòng công chúng một quái kiệt Ngọc Giàu.

Câu chuyện về sự ra đi của con gái Ngọc Hân ngày ấy và niềm tin về sự tái sinh trong trái tim người mẹ, cứ dai dẳng, lặng trầm. Thảng hoặc, bà mỉm cười, thoắt cái đã bất cần, đùa cợt. Tôi nhìn bà, tự hỏi không biết bà đang vui hay buồn. Nhưng cũng có hề gì với một người như thế, “mua vui cũng được một vài trống canh” cho tha nhân cũng nào khác cho mình, để đi qua cuộc đời nhiều phiền muộn mà lắm ân sủng này.

Tuổi 76, NSND Ngọc Giàu hạnh phúc bên người chồng trầm lặng

Tuổi 76, NSND Ngọc Giàu bảo bà không đơn độc khi bên cạnh luôn có ông xã kề vai sát cánh. Hai vợ chồng bà đã 40 năm bên nhau nhưng đến nay vẫn dành tình yêu nguyên vẹn như những ngày đầu. 

Tuổi 76 tôi đi hát không phải vì ham tiền, ham danh!

NSND Ngọc Giàu bảo những ngày đầu năm mới là dịp bà ngẫm nghĩ nhiều về cuộc sống quanh mình. Theo truyền thống hằng năm, nữ nghệ sĩ tham gia biểu diễn kịch hài vào dịp Tết phục vụ khán giả. Song năm nay vì hoàn cảnh dịch bệnh, sân khấu, rạp hát đóng cửa khiến bà chỉ quanh quẩn ở nhà nhiều tháng qua.

Tuổi 76, NSND Ngọc Giàu hạnh phúc bên người chồng trầm lặng

Tuổi 76, NSND Ngọc Giàu hạnh phúc bên người chồng trầm lặng

Ở tuổi ngoài 76, Ngọc Giàu vẫn năng nổ đóng phim, lên sân khấu, tham gia gameshow truyền hình… Dẫu vai diễn nhỏ, khách mời xuất hiện chỉ vài phút trên màn ảnh nữ nghệ sĩ vẫn vui vẻ nhận lời. Với bà khi còn làm nghề là chứng tỏ mình còn khỏe, khỏe và bắt kịp với nhịp sống thời đại.

“65 năm kể từ ngày bước chân sân khấu, tôi cảm ơn Tổ nghiệp đã cho mình một giọng hát và cái duyên để đến với công chúng. Cả đời tôi đã lăn lộn khắp các sân khấu lớn nhỏ từ Nam chí Bắc, từ cải lương rồi qua đến kịch và hài. Khi bước sang bên kia dốc cuộc đời, tôi mong được lưu giữ những ký ức đẹp với nghề cho đến hơi thở cuối cùng”, Ngọc Giàu chia sẻ với VietNamNet.

Tuổi 76, NSND Ngọc Giàu hạnh phúc bên người chồng trầm lặng

Tuổi 76, NSND Ngọc Giàu hạnh phúc bên người chồng trầm lặng

Trong thế hệ các nghệ sĩ nữ trước năm 1975 ở phía Nam, ngoài Hồng Nga, Ngọc Giàu là người được giao đảm nhiệm đủ loại vai diễn. Từ bà lão cho đến con nít, giả trai hay nữ tướng, ở sân khấu cải lương, kịch nói, truyền hình hay điện ảnh, bà không thiếu vai nào. Bằng kinh nghiệm diễn xuất, trái tim đầy nhạy cảm người nghệ sĩ, bà nhào nặn cho các vai diễn thêm có hồn, sống mãi trong lòng khán giả.

Hơn nửa đời người gắn với sân khấu, NSND Ngọc Giàu bảo bà không có điều gì phải tiếc nuối khi nhìn lại chặng đường đã qua. Đời người nghệ sĩ lúc thăng trầm, khi vinh quang được trọng vọng nhưng lắm lúc cô độc… những cung bậc ấy bà đã đi qua và giờ đây gói ghém cho mình sự bình yên với nghề.

Mặt khác, Ngọc Giàu có mối duyên thân tình với nhiều nghệ sĩ, diễn viên trẻ. Bà luôn tạo sự gần gũi, cởi mở với các thế hệ sau như một người bà, người mẹ trong gia đình. MC Trấn Thành là một trong những người dành tình cảm và sự trân quý cho nghệ sĩ gạo cội.

Tuổi 76, NSND Ngọc Giàu hạnh phúc bên người chồng trầm lặng

NSND Ngọc Giàu dành tình cảm đặc biệt cho Trấn Thành.

Với nữ nghệ sĩ, Trấn Thành là một nghệ sĩ giỏi nghề, thông minh. Tuy nhiên, điều khiến bà cảm phục hơn cả là sự tự tế và trái tim ấm áp anh dành cho mọi người xung quanh. Nhiều năm qua, họ xưng hộ là “má – con”, tình cảm thắm thiết cả trong công việc và cuộc sống.

“Dù dành cho nhau sự yêu thương nhưng chúng tôi rất rạch ròi. Khi Trấn Thành làm phim hay dựng vở hài, nếu thấy tôi phù hợp em ấy mới ngỏ lời mời. Tôi là nghệ sĩ lớn, cũng có lòng tự trọng của riêng mình chứ không phải nghĩ được đàn em, cháu yêu thích thì có quyền đòi hỏi hay đưa ra những yêu cầu lợi lộc về mình. Tuổi này tôi đi ca hay diễn chủ yếu vì “thèm” được gặp mọi người chứ không phải vì danh hay tiền bạc nữa”, Ngọc Giàu nói.

Tôi và ông xã giờ xem nhau như bạn

Tuổi 76, NSND Ngọc Giàu hạnh phúc bên người chồng trầm lặng

NSND Ngọc Giàu bên ông xã trong ngày sinh nhật của mình.

Ngọc Giàu thành danh từ trẻ với nghề nhưng đời tư lại nhiều chông chênh. Ở tuổi 17, bà sớm lập gia đình cùng người chồng lớn hơn 32 tuổi. Cả hai ở với nhau được 19 năm nhưng cuộc hôn nhân không tồn tại tình yêu. Khi con gái cả hai mất vì căn bệnh ung thư máu, bà và chồng cũng “đường ai nấy đi”.

Việc ái nữ qua đời, gãy gánh hôn nhân giữa chừng khiến Ngọc Giàu có quãng thời gian bế tắc. Bà nghỉ hát, dành trọn thời gian ở một mình vì nhớ thương con. Thời gian sau, bà gặp và quen biết một người đàn ông – là chồng hiện tại. Người này đã đến bên cạnh, trao bà hơi ấm tình thương trong lúc nữ nghệ sĩ không còn thấy ý nghĩa cuộc đời.

Cứ thế, bà một lần nữa lên xe hoa và gắn bó cùng ông xã đến nay đã trọn vẹn 40 năm. Nữ nghệ sĩ kể mình và chồng có tính cách trái ngược, trong khi bà sôi nổi, bộc trực, bạn đời của mình lại cố hữu vẻ trầm lặng từ trẻ đến già.

“Nhưng có lẽ cũng nhờ thế mà chúng tôi gắn bó bên nhau lâu bền. Chúng tôi ngoài nghĩa vợ chồng giờ còn xem nhau là một người bạn hủ hỉ lúc về già. Cuộc đời này duyên nợ cho mình gặp nhau, lấy nhau và chung sống cứ cố gắng sống trọn vẹn để giữ gìn tổ ấm. Tôi luôn quan niệm như thế và sau đó truyền dạy lại cho con”, bà chia sẻ.

Vợ chồng NSND Ngọc Giàu có với nhau một cô con gái hiện đã lập gia đình và định cư tại Mỹ nhiều năm nay. Nữ nghệ sĩ kể con gái thương mẹ tuổi già sức yếu đã đề nghị bà sang Mỹ sống cùng vợ chồng cô và các cháu. Tuy nhiên, nữ nghệ sĩ từ chối vì cho rằng mình không thể sống xa sân khấu. Mỗi dịp sang hải ngoại, bà kết hợp nhận show biểu diễn và kết hợp đoàn tụ cùng các con.

Tuổi 76, NSND Ngọc Giàu hạnh phúc bên người chồng trầm lặng

NSND Ngọc Giàu và ông xã bên nhau 40 năm. Nhiều năm qua, ông xã là “tài xế” đón đưa bà mỗi khi đi sự kiện, đóng phim…

Ngọc Giàu kể vợ chồng bà sống cùng nhau tại căn nhà nhỏ ở TP.HCM. Cả hai đỡ đần, chăm sóc và cùng nhau tìm niềm vui mỗi ngày bên việc chăm sóc cây cảnh, tập thể dục mỗi sáng. “Tuổi này tôi chẳng còn mong cầu điều gì thêm cho mình nữa. Một sự nghiệp vinh quang, một tổ ấm êm ấm khi về già đã quá đủ. Những buồn vui, được mất tôi xin gói gọn lại để cất giữ cho riêng mình…”, bà tỏ lòng.